Trong kỷ nguyên AI, ranh giới giữa tiện ích và nhiễu loạn thông tin rất mong manh. Khi AI vừa là công cụ hỗ trợ, vừa là nguồn cơn của vấn nạn tin giả, lúc này bảo vệ sự thật chính là khẳng định giá trị cốt lõi và bản lĩnh của người làm báo cũng như khẳng định vị thế và gìn giữ niềm tin nơi độc giả. Giới làm báo đứng trước một bài toán lớn: Làm thế nào để tận dụng sức mạnh công nghệ mà không đánh mất bản sắc và đạo đức nghề nghiệp? cũng như không bị bóp méo sự thật?
Tại buổi trao đổi nghiệp vụ “Trí tuệ nhân tạo và báo chí” diễn ra ngày 25/3 tại Hà Nội, một bức tranh toàn cảnh về sự giao thoa giữa thuật toán và tin tức đã được phác thảo rõ nét.
Sự kiện do Đại sứ quán các nước Canada, Na Uy, New Zealand, Thụy Sĩ phối hợp cùng Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) tổ chức, thu hút sự quan tâm đặc biệt của giới chuyên gia và những người cầm bút trẻ.
Bà Ramla Khalidi, Trưởng Đại diện thường trú UNDP tại Việt Nam, phát biểu tại tọa đàm.
Bà Ramla Khalidi, Trưởng Đại diện thường trú UNDP tại Việt Nam, nhận định: trong kỷ nguyên số, niềm tin của công chúng không còn đặt vào tốc độ đưa tin đơn thuần. Thay vào đó, sự chính xác, minh bạch và trách nhiệm giải trình mới là “thước đo” giá trị của một tòa soạn.
Nỗi lo về sự xâm lấn của AI không phải là vô căn cứ. Dẫn chứng từ Quỹ Báo chí Canada cho thấy, có tới 88% người dân nước này lo ngại về nguy cơ thông tin bị bóp méo bởi AI. Khi ranh giới giữa thực và ảo trở nên mong manh, báo chí không chỉ cần nhanh mà còn cần một “màng lọc” đạo đức đủ dày.
AI là “cánh tay nối dài”, không phải “bộ não thay thế”
Xuyên suốt buổi thảo luận, các chuyên gia đều thống nhất quan điểm: AI có thể xử lý hàng triệu dữ liệu trong tích tắc, gợi ý ý tưởng hay tối ưu hóa quy trình sản xuất, nhưng nó không có “linh hồn”.
Đại sứ Thụy Sĩ tại Việt Nam Ngài Thomas Gass, chia sẻ tại tọa đàm.
Theo Đại sứ Thomas Gass, rủi rõ lớn nhất của Al chính là làm xói mòn niềm tin của công chúng vào truyền thông. Khi thông tin sai lệch lan rộng, nền tảng thực thi quyền giám sát của báo chí bị lung lay dữ dội. Thông tin sai lệch do Al tạo ra đã trở thành vấn đề toàn cầu, đáng quan ngại hơn, AI đang trực tiếp đe dọa “mạch máu” kinh tế của các tòa soạn. Sự lên ngôi của các bản tóm tắt nội dung trên bộ máy tìm kiếm khiến độc giả xa rời bài viết gốc, làm sụt giảm nghiêm trọng nguồn thu và có thể triệt tiêu động lực làm báo điều tra. Tuy nhiên, thay vì phủ nhận hoàn toàn, Đại sứ Gass nhìn nhận AI như một công cụ lưỡng cực: Nếu biết khai thác, đây sẽ là trợ thủ đắc lực trong việc giải mã dữ liệu phức tạp và thắt chặt quy trình xác minh thông tin trong kỷ nguyên số.
Tại Đài CBC (Canada), nguyên tắc “AI hỗ trợ, con người cầm lái” được thực hiện nghiêm ngặt. AI chỉ đóng vai trò công cụ, trong khi nhà báo giữ quyền kiểm soát biên tập tối cao. Mọi nội dung có sự can thiệp của thuật toán đều phải công khai minh bạch, đảm bảo trách nhiệm giải trình cuối cùng luôn thuộc về con người.
Ông Henrik Vold Phó Giám đốc (Viện Báo chí Na Uy)
Dẫn chứng từ thực tiễn tại Na Uy, ông Henrik Vold (Viện Báo chí Na Uy) đưa ra một con số gây “giật mình”: Trong một khảo sát của Đài NRK, có tới hơn 50% câu trả lời do AI tạo ra chứa đựng các sai sót nghiêm trọng. Ông cảnh báo một nghịch lý nguy hiểm: Ngay cả khi được huấn luyện trên các nguồn tin chính thống, AI vẫn có khả năng “ngụy tạo” thông tin hoặc điều chỉnh nội dung để “chiều lòng” người dùng thay vì phản ánh sự thật khách quan.
Trước thách thức đó, báo chí Na Uy đã xác lập một “nguyên tắc thép”: AI chỉ là nguồn tham khảo. Mọi quy trình từ xây dựng hạ tầng dữ liệu riêng đến đào tạo kỹ năng đều xoay quanh trục cốt lõi phải là sự thẩm định tuyệt đối của con người.
Khi AI can thiệp càng sâu vào quy trình nghiệp vụ, ranh giới giữa tiện ích và hiểm họa càng trở nên mong manh.
Chuyên gia an ninh mạng Ngô Minh Hiếu (Hiếu PC), Giám đốc Tổ chức Chống lừa đảo chia sẻ.
Chuyên gia an ninh mạng Ngô Minh Hiếu (Hiếu PC), Giám đốc Tổ chức Chống lừa đảo, đưa ra lời cảnh báo đanh thép về những “vùng cấm” tuyệt đối mà người làm báo không được phép bước qua nếu muốn bảo vệ mình và nguồn tin.
Theo ông Hiếu, rủi ro lớn nhất không đến từ công nghệ, mà đến từ chính thói quen “phơi bày” dữ liệu. Việc vô tình đưa dữ liệu cá nhân, thông tin về trẻ em hay những tài liệu nội bộ chưa công bố lên các nền tảng AI đồng nghĩa với việc tự nguyện từ bỏ quyền kiểm soát thông tin. Một khi dữ liệu đã nạp vào “bộ não” của máy, chúng ta gần như không còn cơ hội để thu hồi hay xóa bỏ hoàn toàn.
Nhà báo TS. Tạ Bích Loan (Media AI Lab), Uỷ viên BCH Hội Nhà báo Việt Nam .
TS. Tạ Bích Loan (Media AI Lab) khẳng định, những giá trị cốt lõi như tính khách quan, công bằng và nhân văn là những vùng lãnh thổ mà AI không bao giờ có thể chiếm lĩnh. Để một tác phẩm không bị “AI hóa” dẫn đến vô hồn, nhà báo cần thực hiện quy tắc kiểm soát nghiêm ngặt qua 6 câu hỏi chất vấn:
Hơi thở con người: Bài viết có cảm xúc, bối cảnh thực tế hay chỉ là những dòng chữ trơn tru nhưng sáo rỗng?
Nguồn số liệu: Dữ liệu có xác thực, cập nhật hay là “rác” công nghệ?
Ngôn ngữ: Tránh lạm dụng các tính từ khuếch đại, ưu tiên sự cụ thể và chân thực.
Thiên kiến: Góc nhìn có bị định hướng bởi thuật toán một chiều?
Độ nhạy cảm: Nội dung có vi phạm các chuẩn mực văn hóa, chính trị hay không?
Lập trường: AI chỉ hỗ trợ diễn đạt, còn thông điệp phải là bản lĩnh của người cầm bút.
”AI không thay thế nhà báo, nhưng người biết dùng AI sẽ thay thế người không biết,” TS. Tạ Bích Loan nhấn mạnh công thức “5A” để thích nghi: Awareness (Nhận thức), Accuracy (Chính xác), Accountability (Trách nhiệm), Adaptability (Linh hoạt) và Artistry (Sáng tạo).
”Lưới an ninh” cho người làm báo
Bên cạnh câu chuyện nội dung, an toàn số là một mặt trận khốc liệt khác.
Các đại biểu tham dự phiên thảo luận tại tọa đàm.
AI mang đến cho báo chí một “đôi cánh” để bay xa hơn trong việc tiếp cận công chúng, nhưng chính đạo đức và bản lĩnh của con người mới là “bánh lái” để giữ cho con thuyền thông tin đi đúng hướng. Giữa dòng thác công nghệ, báo chí chỉ có thể giữ vững giá trị nếu lấy sự trung thực làm gốc và lấy con người làm tâm điểm của mọi sự sáng tạo.
Hoàng Tâm
