“Sáng kiến tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh” là tên một dự án do Chính phủ Mỹ khởi xướng và tài trợ về tìm kiếm các liệt sĩ còn thiếu thông tin sẽ được chính thức triển khai tại Việt Nam từ năm 2026.
“Đánh thức” những hồ sơ chứng tích chiến tranh
Trong chiến tranh từ 1954 đến 1975, do có lợi thế về vũ khí và trang bị hiện đại như không quân, pháo binh và hỏa lực mạnh… trong một số trận đánh, quân đội Mỹ và Việt Nam Cộng hòa đã khiến Quân Giải phóng miền Nam và Bộ đội miền Bắc hy sinh rất nhiều. Có những trận phục kích, những trận càn quét, đã khiến hàng chục, thậm chí hàng trăm cán bộ và chiến sĩ của ta hy sinh…
Sau mỗi trận đánh ác liệt và đẫm máu ấy, những người lính Mỹ và lính Việt Nam Cộng hoà thường được lệnh tìm kiếm trên thi thể, hoặc trong ba lô tư trang của các chiến sĩ Quân Giải phóng miền Nam, Bộ đội miền Bắc đã hy sinh, thu thập hết những lá thư tay, sổ công tác, sổ nhật ký, cùng các loại giấy tờ tùy thân.
Nghĩa là, tất cả những gì liên quan đến chữ viết và hình ảnh, có giá trị thông tin tình báo, đều được họ gửi về Sài Gòn, nơi các nhân viên của Trung tâm khai thác tài liệu hỗn hợp Việt Mỹ chụp lại bằng máy ảnh đen trắng và phân tích thông tin, lập các báo cáo tổng hợp. Chụp ảnh xong, thì các hiện vật gốc đều bị đốt và tiêu hủy. Sau năm 1972, cùng với sự rút quân của lính Mỹ, các cuộn phim này được quân đội Mỹ mang về nước, khi hết hạn bảo mật thì được chuyển tới lưu trữ quốc gia Mỹ.
Những di vật, kỷ vật được chụp ảnh kể trên, đều được lưu giữ bằng hình thức microfilm và được chuyển giao cho bộ phận Tình báo Quân đội Mỹ bên cạnh Bộ Tư lệnh viện trợ quân sự Mỹ (MACV) phân tích, tổng hợp thông tin. Họ coi đó là một nguồn thông tin “tình báo thô” quan trọng, được bảo mật chặt chẽ, rất có giá trị, cung cấp cho các bộ phận nghiên cứu vẽ sơ đồ, phân tích, đánh giá mọi mặt về quân Giải phóng miền Nam và Bộ đội miền Bắc, để có đối sách lại về chiến thuật và cả chiến lược.
Nhiều năm sau khi cuộc chiến tranh Việt Nam kết thúc, kho tài liệu microfilm nêu trên được Tình báo Quân đội Mỹ giải mật và sau đó Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ Việt Nam Sam Johnson (VNCA) số hóa. Vì vậy, bản quyền của khối tài liệu được số hóa hiện nay đã thuộc về VNCA, thuộc Viện Hòa bình và Xung đột của Đại học Texas Tech Hoa Kỳ. Tại đây, đang lưu trữ khoảng 30 triệu trang tài liệu về Việt Nam, với khoảng 2,7 triệu trang về quân Giải phóng miền Nam và Bộ đội miền Bắc trong thời chiến.
CDEC (Combined Document Explotation Center) trước hết được hiểu là Trung tâm Khai thác tài liệu hỗn hợp, nơi phối hợp giữa quân đội Mỹ và quân đội Việt Nam Cộng hoà trong chiến tranh Việt Nam.
Ở đó số hiệu mỗi hồ sơ CDEC là mã định danh, được gán cho mỗi tài liệu, hoặc mỗi tập tài liệu; còn log number trong CDEC là số đăng ký hành chính – tình báo được gán cho tài liệu tại thời điểm thu giữ, tiếp nhận, ghi nhận và vào sổ của hệ thống tình báo quân đội Mỹ. Chúng phản ánh bối cảnh và thời điểm và tọa độ mà tài liệu được thu giữ cụ thể như thế nào. Vì thế, chúng cung cấp rất nhiều thông tin quý báu trong việc tìm kiếm người mất tích, kể cả việc tìm mộ và hài cốt của các liệt sĩ ở Việt Nam.
Như vậy, thực chất những CDEC – tạm dịch là “Hồ sơ chứng tích chiến tranh” không phải là kỷ vật, di vật và bút tích gốc. Tuy nhiên, chúng vẫn rất thiêng liêng, vì gắn liền với số phận, cuộc đời của những người lính đã đổ máu và ngã xuống vì độc lập tự do của Tổ quốc.
Bởi thế, nhiều thân nhân gia đình liệt sĩ, các cựu chiến binh đã nghẹn ngào, ứa nước mắt khi cầm trên tay bản “Hồ sơ chứng tích chiến tranh” ấy. Nhiều gia đình, sau lễ tiếp nhận đã mang những trang in đen trắng và chiếc USB chứa nội dung hồ sơ đó đặt lên bàn thờ thắp hương cho người thân. Thậm chí còn có gia đình phối hợp với chính quyền địa phương trang trọng tổ chức lại một lễ truy điệu để đón “liệt sĩ đã trở về”.
Chung tay đưa các liệt sĩ trở về
Đại tá, nhà văn Đặng Vương Hưng – Người sáng lập và Chủ tịch Tổ chức “Trái tim người lính Việt Nam”, cựu chiến binh duy nhất của Việt Nam được mời tham gia Dự án cho biết, hiện nay Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ thuộc Viện Hòa bình và Xung đột của Đại học Texas Tech (Hoa Kỳ) đang sở hữu một kho tư liệu khổng lồ, gồm hơn 261.000 CDEC, mỗi CDEC có độ dài trung bình khoảng 10 trang.
“Nếu mỗi ngày, “Trái tim người lính” biên soạn và giới thiệu với bạn đọc Việt Nam 1 hồ sơ trong số đó, thì phải cần tới… 715 năm mới có thể đăng tải hết những CDEC nêu trên. Hi vọng, sẽ có thêm nhiều gia đình Việt Nam tìm thấy những di bút, hình ảnh người thân của mình, thậm chí là thông tin về phần mộ, tọa độ và hài cốt liệt sĩ được chôn cất ở đâu đó trên dải đất hình chữ S này!”, đại tá Hưng chia sẻ.
Vẫn theo đại tá Đặng Vương Hưng, trong suốt 3 năm thử nghiệm (2023 – 2025), dự án đã âm thầm kết nối và trao trả hồ sơ cho hơn 40 gia đình liệt sĩ. Những bản in đen trắng từ microfilm dù không phải là hiện vật gốc nhưng mang giá trị tinh thần thiêng liêng, giúp nhiều gia đình thực hiện được tâm nguyện đón “người lính trở về” sau bao năm chờ đợi
“Sáng kiến tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh” (Vietnam Wartime Accounting Initiative – VWAI)
sẽ góp phần tích cực vào công việc đó. Dự án này, hiện do Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ Việt Nam Sam Johnson (VNCA) và Viện Hòa bình và Xung đột (IPAC) thuộc Đại học Công nghệ Texas (Texas Tech University – TTU) chủ trì việc nghiên cứu tài liệu lưu trữ để hỗ trợ cho nỗ lực tìm kiếm người mất tích.
Cụ thể là, TTU-VWAI sẽ thông qua việc nghiên cứu và giới thiệu các CDEC để tìm kiếm thân nhân gia đình các liệt sĩ và xác minh các trường hợp mất tích, bao gồm việc xác định tọa độ có thể dẫn đến các vị trí mộ phần tiềm năng và hỗ trợ hoàn trả các tài liệu, hiện vật lịch sử cho các cựu chiến binh và thân nhân còn sống.
Đó không chỉ là một nhiệm vụ lịch sử, mà còn là một công việc mang tính nhân đạo và nhân văn sâu sắc, nhằm mang lại phẩm giá, sự khép lại và chữa lành cho các gia đình; đồng thời, thúc đẩy hợp tác lâu dài và hòa giải giữa Việt Nam và Hoa Kỳ.
Chiến tranh đã lùi xa nhiều chục năm, nhưng hiện vẫn còn khoảng gần 200.000 liệt sĩ chưa tìm thấy hài cốt (được coi là mất tích trong chiến đấu). Có khoảng 300.000 hài cốt liệt sĩ đã được quy tập vào các nghĩa trang, nhưng vẫn chưa xác định được danh tính và thông tin.
Quang Lộc
